Điều gì đã đưa Việt Nam từ một nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung rơi vào khủng hoảng sâu sắc đến những cải cách mà sau này được gọi là Đổi Mới? Và từ thời điểm nào, việc tiếp tục duy trì cơ chế kinh tế cũ trở nên không còn khả thi?
Đó là những câu hỏi trọng tâm trong phần trình bày của TS. Lê Hồng Giang, Nghiên cứu viên, Giảng viên, Trường Chính sách công và Quản lý Fulbright, Đại học Fulbright Việt Nam, tại Phiên toàn thể 2: Đổi Mới của Việt Nam, Kinh tế và Giáo dục, thuộc "Vietnam Update 2026: Vietnam, 40th Anniversary of Đổi Mới and the Era of National Rise (tạm dịch: Toàn cảnh Việt Nam 2026 - Việt Nam, 40 năm Đổi Mới và Kỷ nguyên vươn mình của dân tộc), diễn ra vào đầu tháng 9 vừa qua tại Trường Chính sách công Crawford, Đại học Quốc gia Úc.
.jpg)
Nhìn lại cuộc khủng hoảng dẫn đến Đổi Mới
Trong bài trình bày "Vietnam Economy 1975 to 1986: The mechanism of the centrally planned economy, crisis, and the point of no return leading to Đổi Mới" (tạm dịch: "Kinh tế Việt Nam giai đoạn 1975 đến 1986: Cơ chế của nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung, khủng hoảng và điểm không thể quay lại dẫn tới Đổi Mới"), TS. Lê Hồng Giang trở lại giai đoạn từ thống nhất đất nước năm 1975 đến Đổi Mới năm 1986 để lý giải vì sao nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung của Việt Nam đi đến một cuộc khủng hoảng sâu sắc.
Luận điểm trung tâm của ông là sự đổ vỡ của cơ chế này mang tính cấu trúc, chứ không đơn thuần là kết quả của những cú sốc từ bên ngoài.
.jpeg)
Sau khi thống nhất đất nước năm 1975, Việt Nam đã mở rộng mô hình kế hoạch hóa kiểu Liên Xô ra phạm vi cả nước, bất chấp những hạn chế về tích lũy trong nước, sự khác biệt lớn giữa nền kinh tế miền Bắc và miền Nam, sự sụt giảm viện trợ nước ngoài, lệnh cấm vận và các cuộc chiến tranh. Cơ chế kế hoạch hóa dựa trên cân đối vật chất tập trung hóa các quyết định về sản xuất và đầu vào; trong khi đó, giá cả hành chính, tín dụng thụ động và cơ chế ngân sách "mềm" đã làm suy yếu động lực phát triển và ngăn cản giá cả phản ánh đúng tình trạng khan hiếm hàng hóa.
Phá rào từ cơ sở
Đến cuối những năm 1970, tình trạng khan hiếm hàng hóa, sự sụt giảm trong thu mua, công suất sản xuất không được khai thác triệt để và áp lực tài khóa đã khiến hệ thống chính thức ngày càng trở nên bất khả thi. Chính quyền địa phương, doanh nghiệp, nông dân và thương nhân đã phản ứng bằng cách "phá rào" – thông qua các hình thức như hợp đồng không chính thức, thu mua theo giá thị trường, phân cấp thương mại và các mạng lưới cung ứng thay thế. Sau đó, chính quyền trung ương đã hợp thức hóa một phần các hoạt động này thông qua Chỉ thị 100 trong nông nghiệp và Nghị định 25-CP đối với doanh nghiệp nhà nước; tuy nhiên, những cuộc "cải cách nửa vời" này chỉ thay đổi quy tắc vận hành chứ không thay đổi chế độ sở hữu tập thể, cơ chế phân bổ tập trung, tín dụng mềm hay sự độc quyền trong ngoại thương.
.jpeg)
Cuộc cải cách Giá - Lương - Tiền năm 1985 đã trở thành cuộc khủng hoảng mang tính quyết định. Cuộc cải cách này nỗ lực hợp lý hóa giá cả, tiền lương và tiền tệ nhưng lại giữ nguyên cơ chế bù đắp thâm hụt ngân sách và hệ thống ngân hàng đơn cấp, góp phần đẩy lạm phát lên mức 774,5% vào năm 1986.
Do đó, phần trình bày lý giải Đổi Mới không phải là một quyết định đơn lẻ hay thành quả của một tổng công trình sư duy nhất, mà là sự hội tụ của các yếu tố: sự thất bại của nền kinh tế nội tại, sự thu hẹp hỗ trợ từ Liên Xô, những thử nghiệm tích lũy từ cơ sở và sự thay đổi chính trị sau khi Tổng Bí thư Lê Duẩn qua đời. "Điểm không thể quay đầu" thực sự là một chuỗi các sự kiện: sự chuyển dịch chính trị năm 1986, sự chuyển đổi nông nghiệp năm 1988 và các cải cách tài chính trong giai đoạn 1989–1990.
.jpeg)
Sự tham gia của TS. Lê Hồng Giang tại Vietnam Update 2026 nằm trong các hoạt động trao đổi học thuật và chính sách thường xuyên của Trường Chính sách công và Quản lý Fulbright tại Việt Nam và quốc tế. Thông qua nghiên cứu, giảng dạy và đối thoại chính sách, đội ngũ giảng viên và nghiên cứu viên FSPPM đóng góp vào quá trình trao đổi tri thức về sự phát triển của Việt Nam, đồng thời đưa những góc nhìn và hiểu biết từ các cuộc trao đổi này trở lại lớp học và cộng đồng Fulbright.
- Uyên Vũ
Những bài viết liên quan
